Veldtocht koffie 4 · Den Bosch

"Is het oké om op te nemen?"

Het begint, zoals elke keer, met een check-in. Hoe voel je je, hoe heb je je voorbereid, en wat wil je beleven in dit uur. Pas als iedereen heeft uitgesproken "ik ben er", begint het gesprek echt. Lars trapt af: hij rende vanochtend de deur uit nog vóór zijn kinderen, zonder ze deze keer naar school te hoeven jagen, en voelt zich nieuwsgierig en dankbaar. Sameer vertelt dat zijn ochtenden vol zitten met werk voor de startup, en dat hij benieuwd is naar de gesprekken die hier al zijn geweest. Marijn fietste naar het station en is nog half bij een klantafspraak van vanmiddag. Joost merkt dat dit moment dichter bij huis is dan de vorige drie, en dat hij de mensen heeft uitgenodigd die hij hier wilde hebben. Dit, zegt hij, is hem die zich laat zien.

Vrij snel tekent zich af dat de vier op verschillende afstanden van de techniek staan. Lars plaatst zichzelf het verst weg. "Zoals mijn kinderen het zeggen: ik ben een boomer," zegt hij, en tegelijk zit hij middenin deze gesprekken. Zijn werk, zegt hij, is bridging: vertalen wat technisch mogelijk is naar de gewone, dagelijkse dynamiek waarin mensen werken. Marijn weet vanuit zijn ontwerp- en softwareachtergrond goed wat er kan. Sameer bouwt de tool zelf. En Joost zit daar ergens tussenin, dagelijks aan het bouwen, maar met zijn aandacht bij het sociale.

Juist vanuit die bridging-plek legt Lars de vinger op een klein, beslissend detail. Hoe je iets introduceert bepaalt of mensen meedoen. "Als je in een vergadering vraagt: vinden jullie het goed dat ik dit opneem?, dan ga je een compleet andere straat in met mensen die nog niet met AI werken." Dan krijg je discussie, en het eindigt bijna altijd met nee. Het ligt niet aan de techniek, het ligt aan de vraag.

"How do we understand each other?"

Als de vraag komt wat hem drijft, vertelt Sameer waar hij vandaan komt. Vierentwintig jaar, uit Hyderabad, bij Dembrane terechtgekomen zonder iets van dit veld te weten. Hij beschrijft een regenstorm in zijn geboortestad waarin het water tot heuphoogte kwam, een basaal infrastructuurprobleem waar bijna niemand het over heeft. Een land van 1,4 miljard mensen, met de vraag hoe je onderwijs, zorg en de meest basale voorzieningen oplost. Daar komt zijn drijfveer vandaan.

De brug die hij legt naar AI is verrassend menselijk. De grootste uitdaging die wij als diersoort hebben, zegt hij, is elkaar begrijpen. Ik denk iets, maar kan het niet goed delen, of de ander kan het niet goed horen. Daar begint het kernprobleem. En een tool die in een persoonlijk gesprek kan helpen om elkaars perspectief beter te begrijpen, is voor hem precies waar de waarde zit.

Iemand aan tafel brengt er een beeld bij uit The Hitchhiker's Guide to the Galaxy: de Babel fish, een visje dat je in je oor stopt waarna je elke taal in het heelal verstaat. Een vrolijke metafoor, en meteen ook de begrenzing ervan. In India alleen al zijn er zesendertig talen en veel meer dialecten. De vraag die er direct achteraan komt is even nuchter als groot: wie gaat dit betalen, en wie heeft de verbeelding dat zoiets werkt in een democratie van die schaal?

"There's an emotional value attached."

Dan speelt Marijn bewust de scepticus, en haalt een gesprek terug van meer dan een jaar geleden over de vraag of een AI niet beter zou kunnen faciliteren dan de facilitator zelf. Misschien wel. Maar er zit een addertje onder: het is heel makkelijk om alles wat een AI zegt weg te wuiven. De tool kan het beste antwoord geven, beter dan een van ons, en toch haal je je schouders op.

Waarom? Als jij iets tegen mij zegt, zit er een emotionele waarde aan vast. Daardoor doe ik moeite om te luisteren, en kap ik je niet halverwege af. Bij een AI ontbreekt die lading; het beste idee is even makkelijk weggeklikt als het slechtste. En er hoort een tweede waarneming bij: een AI geeft zelden weerwoord. Een mens kan zeggen, weet je, ik weet niet of dat de juiste manier is, laten we er anders naar kijken. Een AI neemt te makkelijk je startpunt over en bouwt daar braaf op voort.

Lars herkent het patroon uit zijn eigen vak: de verhouding tussen management en medewerkers. Het management maakt een analyse en een plan, en meestal klopt dat plan. Dan begint het communiceren, het verkopen ervan, en de medewerkers wachten tot de koffie er is. In de toiletruimte valt dan de zin "same shit all over again", en iedereen wacht tot het overwaait. De analyse klopt meestal; wat ontbreekt is de betekenis die maakt dat je iets van een ander aanneemt. Zijn vraag is dan ook niet óf AI het goede antwoord kan geven, maar: hoe voegen we betekenis toe aan wat een andere bron ons geeft?

"It's just trying to be as helpful as it can."

Hoe komt het toch dat die modellen zo behulpzaam, soms bijna kruiperig, zijn? Sameer legt het uit vanuit zijn vak. Onder de motorkap is het next token prediction: het model voorspelt steeds het volgende woord. Bij het trainen kreeg het mensen die zeiden, deze versie vind ik beter, en op dat instemmen is alles verder gaan stapelen. Daardoor probeert het, aan het eind van de dag, vooral zo behulpzaam mogelijk te zijn.

Behulpzaamheid is goed voor de massa, maar niet vanzelf goed voor werk. Aan tafel klinkt de observatie dat een al te meegaande AI juist daarom minder bruikbaar wordt, en dat een kritische tegenstem nodig is. Hoe goed je iets kunt beoordelen hangt bovendien af van wat je al weet. Vraag een AI om een website te bouwen en je vindt als expert dertig fouten, maar vraag iets over een onderwerp waar je niets van weet, en je slikt het.

Daar zit een verrassende winst, en die komt het gesprek binnen via een kookplaat. Lars vertelt over zijn vrouw, die met behulp van een AI een nieuwe zocht. Eerst kreeg ze de vijf beste opties, daarna, op doorvragen, een even lange lijst met redenen om ze juist niet te kopen. Ik weet niet meer wat ik moet kopen, zei ze. Dus ging het ouderwetse werk weer aan: zelf zoeken, lezen en checken. En zo werd zíj de kenner van kookplaten, en kochten ze er een waar ze blij mee zijn. De kritische blik die je ontwikkelt door AI te gebruiken, klinkt het, sijpelt door naar de rest van je leven, ook zonder AI. Een soort mediawijsheid, opnieuw geleerd.

Het gesprek zet daarna een grotere bril op. Wat als generatieve AI niet de betere zoekmachine is, maar het nieuwe internet? Net zoals ooit alles een internetverbinding kreeg, of het nou nodig was of niet (iemands fornuis is met het internet verbonden, niemand weet waarom), zo gaat alles AI krijgen. De interessantere vraag is wat er dan mogelijk wordt: interfaces die zich naar jou voegen in plaats van andersom, een huis dat zelf uitzoekt wanneer de stroom goedkoop is, een antwoord dat niet als lap tekst komt maar als precies het overzicht dat je zocht. En middenin die dromen valt de zin die later in de check-out terugkeert: laat het vooral je bewustzijn verruimen, in plaats van je beslissingen overnemen. Al is het maar één procent.

"Het zijn de geheugens van de AI van mij."

Na Sameers vertrek gaat het gesprek in het Nederlands verder, en wordt het persoonlijker. Op tafel komt een terugkerend ongemak dat iedereen herkent: een AI legt dingen over je vast in zijn geheugen, en bouwt daar soms hele werelden op die niet kloppen. Eén voorbeeld van Marijn: een geheugen dat de naam van zijn vriendin uit een verzekeringsdocument verkeerd opsloeg, en die naam maanden later in een heel ander gesprek doodleuk terug liet komen. Een kleine fout die je makkelijk spot, maar er zijn er ook die je niet spot.

Joost legt er een onderscheid onder dat klein lijkt en groot is. De geheugens die een AI vastlegt zijn niet van hem, het zijn de geheugens van de AI over hem. Zijn eigen reflex om dat scherp te houden: laat het systeem bij het opslaan erbij zetten dat het een interpretatie is, vanuit het perspectief van de AI, en niet de waarheid van Joost. Dan kan het later, als zo'n herinnering weer relevant wordt, met een zekere bedachtzaamheid worden ingezet in plaats van klakkeloos.

Dezelfde ochtend liet hij een groot model, het net verschenen Fable 5, eens kijken naar zijn hele persoonlijke AI-infrastructuur, de verzameling documenten en routes die zijn AI (die hij Finn noemt) elk gesprek meekrijgt. Wat het model terugzei vond hij mega inzichtelijk. Je leest deze hele context bijna als een verzameling littekens. Er is iets gebeurd, en daardoor probeer je nu te voorkomen dat het nog eens gebeurt. Met als gevolg dat Finn vooral bezig is dingen niet fout te doen, in plaats van dingen wel goed te doen. Het raakte aan wat Sameer eerder zei: we proberen ons eigen bewustzijn na te bootsen, en dan maakt het uit of je zegt "doe dit niet" of "denk in deze richting".

"Zijn we stiekem bang dat de techniek ons beter spiegelt dan we durven kijken?"

Een terugkerend draadje door het hele gesprek is de waarde van onpartijdigheid. Mensen zeggen tegen Lars wel dat het fijn is dat er een neutrale begeleider is, en dan zegt hij steevast: dat ben ik niet. Hij doet zijn best minder partijdig te zijn, maar hij neemt zichzelf altijd mee. Het interessante is dat een AI soms wel als neutraal wordt ervaren, en dat dat iets opent. Iemand die vastgelopen is in zijn eigen overtuigingen duwt een tegenwerping van een mens meteen weg, een emotionele reflex, maar laat een ander perspectief van een machine soms toch even op het balanceerblaadje liggen.

Joost vertelt hoe hij dat een keer testte. Op wintersport met zijn vader en twee vrienden van zijn vader leunde een van hen naar stevig rechtse en complotachtige ideeën, onder andere dat covid een gepland virus zou zijn. Joost legde dezelfde stelling in een incognitovenster aan Claude voor, en het model bouwde rustig een onderbouwd weerwoord op: dit horen we vaker, maar er is inmiddels aantoonbaar bewijs dat het niet klopt, kijk hier en hier. Hij benoemt er zelf de beperking bij: hij las het weerwoord niet voor (te lang), hij zei alleen dat hij het even had gecheckt, en de man las het niet zelf. En het was niet facilitator Joost die dacht, ik ga deze man eens een sprookje laten zien. Het was gewoon Joost, met een echte vraag. Twee verschillende versies, zegt hij er zelf bij.

Het opvallende is: het is de Echo zelf die deze vraag het hardnekkigst stelt. Al bij Sameers vertrek, halverwege de ochtend, sloot de eerste Echo af met de vraag of de technologie ons misschien beter spiegelt dan we onszelf durven aan te kijken. Aan het eind drukken ze nog een keer op de knop, en opnieuw legt het systeem de vinger op diezelfde plek: durven we onze kwetsbare twijfels nog wel te delen als we de controle over de uitkomst niet helemaal zelf in de hand hebben? In de check-out kijkt Lars op die steeds terugkerende spiegel-vraag terug, en valt het onderscheid dat blijft hangen: interessant dat het systeem de hele tijd de angst voor de spiegel naar boven haalt. "Ik voel geen angst, ik voel eerder verlangen."

"AI is een vergrootglas van wat ons mens maakt."

Vlak voor het einde checken ze uit, zoals ze begonnen: door te benoemen wat ze meenemen. Sameer had dat halverwege al gedaan, voordat hij terug moest. Zijn check-out was een oproep om dit soort gesprekken als gemeenschap te blijven voeren, "zodat we niet die puinhoop van AI-versnelling worden" waarin alles maar met AI moet. Marijn neemt een vraag mee waar hij bewust nog geen antwoord op heeft: in een wereld van giganten, wat is de rol en de verantwoordelijkheid die je daar zelf echt in kunt pakken? Niet zelf een model gaan trainen, dat is niet aan te beginnen. Wel je eigen kaders kiezen, en binnen die kaders zoveel mogelijk voor elkaar krijgen.

Lars neemt een voornemen mee dat het hele gesprek samenvat: bewuster omgaan met zijn eigen geschiedenis, het gematigde midden hardop laten klinken omdat systemen versterken wat je erin stopt, en de spiegel vooral een spiegel laten zijn. Al is het maar één procent bewustzijnsverruiming, daar zijn we altijd bij gebaat.

Bij Joost komt een beeld terug van iets meer dan een jaar geleden, toen hij een presentatie over AI gaf aan zorgverleners. Zijn theorie toen: AI is een vergrootglas van wat ons mens maakt. Dat beeld was wat verwaterd, zegt hij, maar het gesprek van vandaag bevestigt het wederom.

En dan voegt hij er de schaduwkant aan toe die het beeld eerlijker maakt. Een vergrootglas vergroot niet alleen het mooie. Het vergroot onze intentie en ons bewustzijn, en tegelijk onze drang om te creëren en onze drang om van waarde te zijn. Hoe meer je met AI werkt, hoe sneller je over de bult van de nieuwigheid komt, op een piek belandt, en daarna in een dal terechtkomt waar de glans eraf gaat. De Valley of Despair, alleen beweegt die dit keer mee, omdat de techniek zelf zo snel blijft ontwikkelen dat er steeds een nieuw gat wordt opengetrokken. Dat kost behoorlijk veel energie. En toch, eindigt het uur, was het vooral leuk: geen echte check-out, eerder een check-through.