Veldtocht koffie 3 · Joost en Lars · Den Haag

"Het kost me veel meer energie om het te hebben over de verpakking dan over de inhoud."

Joost checkt in met iets dat begint te sudderen: een zoekendheid naar een landingsplek. Hij is veel bezig geweest met Social AI, alleen niet zozeer met de inhoud. Hij merkt dat hij energie verliest aan iets anders: het vertaalbaar maken van wat hij doet voor mensen die het niet zelf bouwen.

De inhoud vindt hij leuk. Daar zit nieuwsgierigheid in, dingen uitvinden, lenzen leggen op transcripten, ontdekken wat er gebeurt als je een prompt anders schrijft. Maar de verpakking, het uitleggen, het positioneren, het zorgen dat anderen begrijpen waarom het ertoe doet, kost hem onevenredig veel. "Verpakking is iets wat erg belangrijk blijkt."

Lars hoort er meteen een uitnodigings-vraag onder. De verpakking, zegt hij, bepaalt of mensen de inhoud ingaan of het gaan doen. De verpakking is niet alleen een vorm. Het is een uitnodiging, of het tegendeel daarvan.

"Hoe leg je bedachtzaamheid uit aan een machine?"

Joost vertelt dat er inmiddels twee documenten zijn die hij steeds doorgeeft aan de AI's waarmee hij werkt. Eén heet, voorlopig, de principes van Social AI voor AI. Daar staat in wat bedachtzaamheid betekent als je een Large Language Model bent. Tweemaal door je werk lopen in plaats van eenmaal. Onderscheid maken tussen wat je weet en wat je vermoedt. Het andere document gaat over prompting best practices: hoe je de hele workshop-aanpak vertaalt in een instructie die een model kan volgen.

Lars herkent het soort schrijfwerk. In zijn studententijd schreef hij ISO-beschrijvingen voor het schoonmaken van laboratoriumapparatuur. Stap voor stap, zo precies dat een volgende student het kon doen zonder uitleg. "Heel genuanceerd, heel gedetailleerd en zo min mogelijk voor tweerlei uitleg vatbaar." Voor dummies, zodat de uitvoerder niet iets anders kan bedenken dan wat je bedoelt.

Joost reageert direct: ja, dat is het precies. Je stuurt het ding heel gericht, ik wil dat je dit doet en niet dat. En tegelijk: bij sommige punten wil je juist zeggen "denk in deze richting, en als iets anders opkomt, laat het zien", zodat er ruimte blijft voor de intelligentie van het model. "Hoe stuur je zonder het helemaal dicht te timmeren, want dan krijg je soms juist niet de resultaten die je wil."

En dat is alleen de eerste laag. Bij prompts moet je vaak actief benoemen wat je wil zien gebeuren. "Denk niet aan een roze olifant" werkt averechts: iedereen denkt dan juist aan een roze olifant. LLMs ook. Wat je niet vraagt, gebeurt vaak niet. Wat je wel vraagt, moet super goed geformuleerd zijn. En soms ontdek je gaandeweg dat je iets te rigide hebt dichtgetimmerd, en wordt het werk: hoe open je dat weer? De kunst zit in dat heen-en-weer.

"Net zoals dat ik geen toestemming vraag om Appreciative Inquiry in te zetten."

De evaluatie van de tweedaagse begint bij een vraag die Joost had voor de volgende keer. Hoe verpak je AI in een sessie, zodat mensen het oppakken zonder dat het over de tool gaat? Lars antwoordt niet vanuit de techniek, maar vanuit zijn eigen vak.

Hij vraagt nooit toestemming om Appreciative Inquiry in te zetten. Hij zegt niet: "Vinden jullie het goed als ik vandaag een methodiek gebruik waarin we eerst kijken naar wat al goed gaat?" Hij zet het in. Hij maakt kennis met iedereen, stelt waarderende vragen, laat de sfeer ontstaan, en als mensen dan zeggen "wat een mooi gesprek", dan stelt hij voor om dat gesprek voort te zetten. Hij legt het in, in plaats van het op te leggen. Maar hij legt het wel heel nadrukkelijk in.

Voor AI werkt dat hetzelfde, ontdekt hij in de tweedaagse. Niet de tool aankondigen als "we gaan iets nieuws proberen, vinden jullie dat goed". Wel: hier ligt een QR-code, jij scant hem, ik kom erbij langs als je vraagt wat je moet doen. Eerst voordoen, dan vanzelfsprekendheid, dan beweging. Wat er wel bij hoort is bedachtzaamheid rondom het feit dat het iets nieuws is. Het is een werkvorm die stemmen vastlegt. Dat verdient een toelichting. Maar geen vraag om instemming, want die had je vooraf al geregeld in de interviews.

"Wie neemt op?"

In een breakout-groep loopt iemand vast omdat er een gat van een half uur in de opname zit. Niemand had door dat juist haar telefoon de enige opname was. Wat Lars ziet ontstaan is geen technisch probleem maar een sociaal patroon. De groep vraagt zich, ongemerkt, een nieuwe rol bij elkaar af.

In elke werkgroep ken je de standaardlijst. Wie zit voor, wie schrijft, wie bewaakt de tijd, wie rapporteert terug. Bij Dembrane komt daar een rol bij: wie neemt op. En net als bij de andere rollen volgt het hetzelfde patroon. Twee mensen zeggen "oké, ik doe het", en de rest zegt "doe jij maar weer." Niemand wijst iemand aan. De rol vult zichzelf in, zoals de andere rollen dat ook doen, met dezelfde voorspelbare scheefheid.

Maar er gebeurt nog iets. Als iemand bij wie de opname loopt op haar telefoon wil kijken, kan dat niet meer. Ze kan geen appjes lezen, want haar telefoon werkt voor de groep. De nieuwe rol levert, onbedoeld, een nieuwe vorm van aandacht op. Niet via een afspraak ("laten we geen telefoons gebruiken vandaag") maar via een fysieke constellatie die het gedrag stuurt zonder dat iemand het hoeft te vragen.

"Niet een weerslag van een paar consultants."

Voor de rollen-spanning naar boven kwam, halen Joost en Lars vier concrete momenten terug uit de tweedaagse. Vier plekken waar AI iets toevoegde dat anders niet was gebeurd. Samen vormen ze het materiaal waar het "good enough" van zonet uit voortkomt.

In de breakouts ontstond een ritme. Eerst vatten deelnemers hun eigen gesprek samen, want anders, zegt Lars, "wordt de samenvatting niet van jou, maar van AI". Daarna drukten ze op de verify-knop in Dembrane, lazen voor wat de AI ervan had gemaakt, en het gesprek liep dan vaak gewoon door. De AI-versie kwam naast hun eigen samenvatting te staan, niet erbovenop. Een referentie, niet een vervanger. Wat ertoe doet wordt zo twee, drie keer bekrachtigd.

Op dag één lieten Joost en Lars deelnemers eerst zelf samenvatten en daarna pas de AI-versie horen. Wat opviel: hun eigen samenvattingen kwamen vaak uit op algemeenheden, een abstractie-niveautje hoger dan wat ze net hadden gezegd. De AI bracht concrete quotes terug op tafel, in hun eigen woorden. Krachtigere beelden dan de containerbegrippen die anders zouden zijn blijven hangen.

Door de dag heen lieten Joost en Lars de AI bovendien een dwarsdoorsnede maken die niet in het workshop-pad zat. Twee keer was gevraagd naar werkzame principes, eenmaal vanuit "waar ga je helemaal op aan", eenmaal vanuit "wat ging er goed". Niet hetzelfde, wel verwant. De AI maakte er een visualisatie van met drie kolommen. Twee deelnemers vroegen of ze die mochten printen om boven hun bureau te hangen. Een dwarsdoorsnede die in het oorspronkelijke plan niet zat, maar die binnen het uur kon ontstaan omdat het mogelijk werd.

Foto · Werkzame ingrediënten

De dwarsdoorsnede die boven het bureau mocht

Afbeelding: Werkzame ingrediënten — dwarsdoorsnede in drie kolommen, on-demand gemaakt door AI tijdens de tweedaagse

Drie kolommen waarin werkzame principes uit dag één en dag twee samenkomen. On-demand gemaakt tijdens de sessie. Klik voor groter.

En onder al die momenten zit iets dat lastiger te benoemen is: dat het herkenbaar was als hun eigen werk. Het verschil tussen iets wat over een groep is geschreven, en iets wat uit een groep is gevist. Lars vat het in het gesprek samen met een fiets-metafoor: niet een Ferrari geworden, wel een Solex, een elektrisch hulpmotortje onder dezelfde fiets. Dat is precies de calibratie van wat AI hier toevoegde. Tijdens de tweedaagse zelf was de test al geslaagd, Lars vertelt dat het landde en dat deelnemers onder de indruk waren. Het moederdocument dat Joost gisteren naar de collega-voorbereider stuurde, is op het moment van dit gesprek nog onbeantwoord. Of het daarna ook verder wordt opgepakt, loopt nog.

"Ik ben bijna een soort sales broker aan het worden."

Lars faciliteert in de zaal, Joost zit op afstand. De tweedaagse loopt. Joost luistert af en toe mee via een koptelefoon. "Voyeuristisch?", vraagt Lars hardop, zoals een vlieg aan de muur. Joost: een beetje schuin qua ethiek, ja. Een opgeschaalde versie zou een live helpdesk zijn. Maar tegelijk dringt er iets door dat hij niet had verwacht. Als Dembrane gewoon werkt, en als de facilitator handig is met de verify-functie, dan hoeft hij eigenlijk weinig te doen. "Het is wel goed genoeg, blijkbaar."

Dat is een vreemd compliment om aan jezelf te geven. Want het betekent ook dat de rol die hij nu speelt (technisch achterwacht, AI-aanzwengelaar, broker tussen het werk en het model) wegvalt zodra het werkt. En precies dat is wat Joost niet helemaal wil zijn. Hij voelt zich een sales broker worden tussen het werk in de zaal en de AI op afstand. Niet de ambacht waarin hij echt goed wil zijn.

Wat hij wel wil, formuleert hij vandaag duidelijker dan eerder. Zijn opleiding was industrial design: de vertaalslag van wat technologie mogelijk maakt naar waardevolle toepassingen. Die slag, maar dan voor social design. Industrial design for social design. Niet de tool bouwen, niet de sessie faciliteren, maar de vertaallaag ontwerpen die het sociale en het technologische op een bedachtzame manier met elkaar verbindt. Daar zit de plek waar Dembrane hem aanspreekt: niet als gebruiker, maar als ontwerper van wat erop, ernaast en eromheen mogelijk is.

Onder die rolvraag ligt iets persoonlijkers. Joost is in zijn vrije tijd transcripten van de regiegroep-bijeenkomsten in Doesburg aan het uitpluizen. Hij vindt er dingen in die hij waardevol vindt, lenzen leggen, varianten draaien, overlap zoeken om te toetsen waar de AI-output betrouwbaar is. Maar niemand vraagt erom. Het werk gebeurt alleen, en dat ontwerpstuk is, in zijn eigen woorden, verrekte eenzaam. "Bij de loodgieter thuis lekt de kraan." Het patroon waar Joost al jaren tegenaan loopt: zelf-eigenaar zijn van iets is wat hij anderen helpt te worden, maar voor zijn eigen werk lukt het hem minder makkelijk. Het ontwerpen blijft, zegt hij, een eenzame plek.

"Daar is waar het gebeurt. Wat is het? De magic."

Op het moment dat Lars vraagt waar Joost zijn lol vandaan haalt, valt het antwoord meteen. "De meeste lol haal ik uit co-exploratie." Niet uit faciliteren, niet uit zelf bouwen, niet uit alleen schrijven aan documenten. Uit het samen sparren met iemand die zegt: "wacht, probeer dit eens, kijk wat ik heb gevonden." Dat is wat in Doesburg ontbreekt en wat hij vandaag met Lars wel beleeft.

Even stil daarbij. Co-exploratie is voor Joost geen methode-keuze, het is wat zijn werk leefbaar maakt. Pas daarna draait het gesprek naar buiten.

Lars vat het samen in een zin die voor hem het hele veld omspant. Meeting of the Minds, dat is waar het gebeurt. Zodra die ontmoeting uit elkaar valt en iedereen terugtrekt op zijn eigen expertise, wordt het op detail interessant maar is de magic eruit. Dat geldt voor twee mensen aan een tafel, en het geldt voor het soort evenement waarvan ze inmiddels denken dat ze er één willen organiseren.

De droom die langzaam in het gesprek vorm krijgt: een dag waarin mensen die deze technologie maken, mensen die het in groepsprocessen gebruiken, en mensen die het als deelnemer hebben ervaren, in dezelfde kamer met elkaar in gesprek gaan. Niet doceren. Niet pitchen. Co-exploreren. Drie ervaringskanalen op één tafel, en kijken wat eruit komt als ze elkaar daadwerkelijk ontmoeten. De volgende twee koffiemomenten in de Veldtocht zijn, in dat licht, een prequel. Een vingeroefening voor wat een grotere bijeenkomst zou kunnen zijn.

Vlak voor twaalf uur staan ze op. Joost moet zijn trein halen, dus Lars checkt als eerste uit: plezier, co-exploratie, zicht op meer gezamenlijkheid. Daarna Joost: de koppeling van ideeën met geleefde ervaring, een verbinding van werelden tussen het sociale en het technologische, en lichte frustratie over de exploratie van de werkvorm zelf. Maar daarmee ook dank voor de tijd en de aandacht. Twee uitchecks, eerlijk en verschillend van toon, allebei uit ditzelfde uur ontstaan.