Veldtocht koffie 2 · Joost en Lars · Utrecht
Twee facilitatoren, één microfoon, en de vraag wat AI doet met het mensenwerk.
Joost en Lars zaten in een huisje bij het Huis van Actief Burgerschap in Utrecht voor een gesprek over Social AI. Vóór ze opnamen, hadden ze al kort ingecheckt. Joost zette Dembrane aan. Lars's eerste vraag toen het apparaat eenmaal liep: waarom niet ook de check-in opgenomen? Wat volgde zijn zes plekken waar Social AI zich het scherpst laat zien: een check-in, een breuk, een spiegel, een paradox, een kampvuur en een echo.
"Waarom nemen we de check-in niet op?"
Het is de eerste vraag die Lars stelt zodra de opname loopt. Ze hadden net zonder microfoon ingecheckt. Lars merkt op: had dat eigenlijk niet ook op tape gemoeten? En ongemerkt opent die vraag alles wat daarna komt. Wat verschuift er als de tool meeluistert vanaf moment één?
De check-in is het moment waarin je op tafel legt wat je wil beleven. Vroeger droeg je die intentie zelf bij je. Aan het einde keek je of je het beleefd had, en zo niet, dan was daar blijkbaar een goede reden voor. Je was zelf eigenaar van wat je had willen.
Maar als je weet dat het wordt opgenomen, dan kun je, zegt Lars, "de grote kwabbelaar aanzetten en gewoon babbelen": loslaten, gewoon praten, zien wat eruit komt. Het is geen grap over het apparaat, het is een innerlijke stand. En precies daar zit de eerste verschuiving die ze het hele uur blijven omcirkelen.
Twee plekken waar de intentie kan landen
Eigenaarschap is wat je zelf bij je draagt. De aanwezigheid van een opname biedt aan om dat dragen over te nemen, en daarmee verschuift, vaak ongemerkt, wie er nog verantwoordelijk is voor de beleving.
Een sessie van een poosje geleden.
Joost vertelt over een eerdere sessie. Een grote bijeenkomst. Dembrane in alle gesprekken. Veertig mensen, vier breakouts. Aan het einde vraagt de facilitator om een terugkoppeling. Iemand wordt boos.
"Jullie hebben de AI geïntroduceerd als degene die zou notuleren. Dus hebben we geen voorzitter aangewezen. Geen notulist aangewezen. En dan veranderen jullie nu zo de werkwijze."
Het is een klein voorval, maar het laat iets groots zien. De procedure die deze mensen hun hele professionele leven kennen, wijs iemand aan, houd tijd bij, doe een samenvatting, was weggevallen zonder dat iemand het had gezegd. De AI zou het wel doen.
Wat "we nemen op" allemaal kan betekenen
Elke aankondiging (een microfoon, een tool, een procedure) opent in elk hoofd een eigen wolk van betekenis. Een goede facilitator hoort die wolken al voordat ze worden uitgesproken. De AI hoort ze niet.
Het intuïtieve omzetten naar instructies.
Joost schrijft aan iets dat hij voorlopig de twaalf principes van Social AI noemt. Hij merkt dat de oefening om aan een machine uit te leggen wat een goede facilitator doet, hem dwingt om dat vak preciezer te articuleren dan ooit nodig was geweest tegenover een mens.
Hoe leer je een Large Language Model dat niet elke spanning verzoend hoeft te worden? Dat "er is geen overeenstemming" ook een geldige uitkomst is? Dat een individu niet zomaar in de spotlight gezet moet worden? Dat een AI geen vertrouwensband kan beschadigen, omdat het er geen heeft, maar dat zo'n band wel degelijk bestaat tussen de mensen die meedoen?
Van intuïtie naar instructie
Iedere prompt is een poging om vakkennis te articuleren. Lars: "Je schrijft eigenlijk een handleiding over goed facilitatorschap, en die geef je mee aan een tool." Dat is, naast alles, ook een vorm van vakoverdracht.
Een concept dat uit een reeks regiegroep-sessies kwam.
Joost leest iets voor. Het concept is ontstaan uit een reeks AI-interacties op transcripten van de regiegroep-bijeenkomsten in Doesburg. Het heeft een naam gekregen.
De bottom-up paradox
De ervaren spanning dat elke vorm van sturing, ook de sturing om bottom-up te werken, per definitie top-down is.
Hoe meer je als facilitator structuur aanbrengt om participatie te organiseren, hoe meer de groep geneigd is die structuur op te vullen alsof het een opdracht is.
De paradox is inherent en onoplosbaar. Je kunt hem alleen bewust navigeren.
Lars herkent hem onmiddellijk. "Elk bottom-up proces begint met iemand die een top-down beslissing neemt dat er iets bottom-up gaat gebeuren." En dan ontstaat tussen hen een tweede paradox. Eentje die ze al eerder waren tegengekomen, in een tweedaagse met Floor: begint verandering bij iemand met een sterke mening, of begint ze bij iemand die luistert?
Waar begint verandering?
Geen van beiden lost de paradox op. Ze laten hem bestaan, en lopen er een tijd samen omheen. Dit is misschien wat Social AI op zijn best is: een door een machine gedestilleerd concept dat door twee mensen sterker uit het gesprek komt dan het erin ging.
Programmeer je het programma met de menselijkheid?
Onder het tafelblad komt de echte zorg vandaan. Lars noemt het: de AI is goed in gerichtheid. Joost vat het in één woord: efficiëntie. En wat dan?
Lars noemt het zijn onmaskeringsangst: de angst dat een machine na afloop teruggeeft hoeveel irrationaliteit, herhaling en bullshit er in jouw eigen uur zit. Joost vindt het ook eng. Maar onder die angst ligt iets groters, en het is Lars die het naar boven haalt.
Werk is niet alleen boterhammen verdienen. Het is fijn om rond een kampvuur te zitten en met elkaar te praten. Het is fijn om een blokje op het vuur te gooien en een hapje voor de ander te houden. Als er abundance van appelbomen omheen staat, is werk vooral een sociale activiteit die we als sociale wezens prettig vinden.
Taakgerichtheid vs. relatiegerichtheid
Het kampvuur is geen metafoor voor inefficiëntie. Het is een metafoor voor wat werk ook is, naast nuttig zijn: sociaal wezen zijn. De vraag is niet of AI ons productiever maakt. De vraag is of het ons het kampvuur laat houden.
"Heb je het gevoel dat we een podcast aan het opnemen zijn?"
Op een gegeven moment kijkt Joost op. Hij merkt dat hij ineens meer voor een publiek aan het praten is dan met Lars. De microfoon heeft een derde positie in de ruimte gebracht: niet alleen ik en jij, maar ook de luisteraar achteraf. Vlak voor het einde drukt Joost een knop op Dembrane.
Hoe Dembrane een afsluitende vraag genereert
De prompt is klein, de vraag kan groot zijn. Joost vertelt dat Gemini 2.5 inmiddels bijna een jaar oud is, en dat een nieuwer model (Claude Opus 4.7) een wereld van verschil maakt in hoe goed het kan terugkoppelen wat er écht werd gezegd. De kwaliteit van het model is, op dit moment, de kwaliteit van de echo.
Joost antwoordt eerst: van het gevoel zichzelf steeds te moeten bewijzen. AI als zijn autonome uithangbord, dat zijn mening en visie in werkbaar formaat giet zodat anderen er iets mee kunnen. Lars antwoordt langer. Eerst pragmatisch: van het maken van verslagen en eindeloze draaiboeken. Maar dan twijfelt hij, want in het ambachtelijke klooien ermee zit ook kwaliteit. Wat het wél doet, is een halffabricaat aanleveren waar hij mee verder kan, geen blanke pagina meer. En dan, dieper:
Lars: "Ik heb een vrijplaats beleefd. We hebben vrijelijk door een woud van filosofische en hele praktische vraagstukken gewandeld. Uiteindelijk hebben we, met behulp van de vraag die de tool zich aandiende, een mooie synthese bereikt."
Joost: "Jij en ik zijn allebei op onze eigen manier facilitator geworden. En dat heeft vandaag echt een snijvlak geraakt met de nieuwste technologie. Hoe het supermenselijke en het intuïtieve van het vakmenschap terugkomt. Bedachtzaamheid, daar blijf ik steeds op terugkomen als het woord. Alleen dat woord al toont aan wat de mens hierin te bieden heeft."
Had je hier iets aan?